GI คืออะไร ทำไมสุราไทยควรมี | คีรีขาล

คอนญักจะเรียกตัวเองว่า Cognac ได้ ต้องกลั่นในเขต Cognac ของฝรั่งเศสเท่านั้น แม้จะมีคนที่อื่นในโลกกลั่นด้วยกรรมวิธีเดียวกันทุกขั้นตอนก็ตาม นี่คือหลักการที่เรียกว่า Geographical Indication หรือ GI ซึ่งเป็นระบบทางกฎหมายที่ผูกชื่อสินค้าเข้ากับพื้นที่ผลิตอย่างเข้มงวด แล้วแนวคิดนี้เริ่มมาจากไหน สุราไทยมีแนวคิดแบบนี้อยู่บ้างไหม และมีเกร็ดประวัติศาสตร์อะไรที่หลายคนอาจไม่เคยรู้มาก่อนเกี่ยวกับระบบ GI บ้าง บทความนี้มีคำตอบ

GI คืออะไรกันแน่

GI เป็นเครื่องหมายทางกฎหมายที่ระบุว่าสินค้าชนิดหนึ่งมีคุณภาพ ชื่อเสียง หรือคุณลักษณะเฉพาะที่ผูกโยงกับพื้นที่ผลิตแหล่งใดแหล่งหนึ่งโดยเฉพาะ จนสินค้าจากที่อื่นจะใช้ชื่อนั้นไม่ได้ แม้จะใช้กระบวนการผลิตเดียวกันทุกประการก็ตาม

ตัวอย่างที่คุ้นเคยกันดีคือ Champagne ที่ต้องมาจากแคว้น Champagne ของฝรั่งเศสเท่านั้น ไวน์สปาร์กลิงที่ผลิตด้วยวิธีเดียวกันแต่มาจากที่อื่นจะเรียกได้แค่ว่า sparkling wine เท่านั้น ในระดับสากล องค์การการค้าโลก (WTO) ได้กำหนดกรอบมาตรฐานขั้นต่ำสำหรับการคุ้มครอง GI ไว้ในความตกลง TRIPS ทำให้ประเทศสมาชิกทั่วโลกต้องมีกฎหมายรองรับแนวคิดนี้ รวมถึงประเทศไทยด้วย

เกร็ดความรู้ที่คนส่วนใหญ่ไม่รู้ ต้นกำเนิดของ GI ไม่ได้เริ่มที่ฝรั่งเศส

หลายคนเข้าใจว่าระบบ GI เริ่มต้นจากฝรั่งเศสเพราะคุ้นเคยกับ Champagne และ Cognac แต่ในความเป็นจริง ระบบคุ้มครองแหล่งผลิตที่เก่าแก่ที่สุดในโลกกลับเริ่มที่โปรตุเกส ในปี ค.ศ. 1756 มาร์ควิสแห่งปอมบัล (Marquis of Pombal) ได้กำหนดเขตแดนของพื้นที่ปลูกองุ่นสำหรับผลิตไวน์พอร์ต (Port wine) ในหุบเขา Douro อย่างเป็นทางการ

พร้อมปักหลักหินสำหรับแบ่งเขตกว่า 335 ต้น เรียกว่า marcos pombalinos เพื่อกำหนดว่าองุ่นจากพื้นที่ใดบ้างที่มีสิทธิ์นำไปผลิตเป็นไวน์พอร์ตแท้ ระบบนี้เกิดขึ้นก่อนระบบจำแนกไวน์ของแคว้นบอร์กโดซ์ (Bordeaux) เกือบหนึ่งศตวรรษ และถือเป็นต้นแบบของระบบ Appellation d'Origine Contrôlée (AOC) ที่ฝรั่งเศสนำมาใช้ในภายหลัง

ทำไมสุราไทยยังมี GI น้อย

ประเทศไทยมีการขึ้นทะเบียน GI สำหรับสินค้าเกษตรและอาหารแล้วกว่า 170 รายการทั่วประเทศ ครอบคลุมทั้งข้าว ผลไม้ ผ้าไหม และเครื่องเทศ แต่สำหรับสุรากลั่นและสุราแช่ยังมีจำนวนน้อยมากเมื่อเทียบกับสินค้าประเภทอื่น ส่วนหนึ่งเพราะอุตสาหกรรมสุรากลั่นฝีมือของไทยเพิ่งเติบโตอย่างจริงจังในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา

หลังกฎกระทรวงการผลิตสุรา พ.ศ. 2565 เปิดทางให้ผู้ผลิตรายเล็กทำสุราชุมชนได้ถูกกฎหมายมากขึ้น และอีกส่วนหนึ่งเพราะการขึ้นทะเบียน GI ต้องใช้เวลาและข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ที่ชัดเจนเพื่อพิสูจน์ความเชื่อมโยงระหว่างคุณภาพของสินค้ากับพื้นที่ผลิต ซึ่งเป็นกระบวนการที่ต้องอาศัยทั้งงบประมาณและระยะเวลา

ตัวอย่างใกล้ตัว ลิ้นจี่แม่ใจพะเยา สินค้า GI ของบ้านเรา

ก่อนจะมองไกลไปถึงยุโรป พะเยาเองก็มีสินค้า GI ที่ประสบความสำเร็จอยู่แล้ว นั่นคือ "ลิ้นจี่แม่ใจพะเยา" ซึ่งได้รับการขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์จากกรมทรัพย์สินทางปัญญาตั้งแต่วันที่ 25 กุมภาพันธ์ 2558 เป็นลิ้นจี่พันธุ์ฮงฮวย ลักษณะผลใหญ่ทรงยาวรี เปลือกบางสีแดงอมชมพู หนามสั้นและห่าง เนื้อแห้งกรอบสีขาวขุ่น รสหวานอมเปรี้ยว ปลูกเฉพาะในเขตอำเภอแม่ใจและตำบลบ้านใหม่ อำเภอเมืองพะเยาเท่านั้น

เหตุผลที่ลิ้นจี่แม่ใจปลูกได้ดีเฉพาะในพื้นที่นี้ เกี่ยวข้องโดยตรงกับสภาพภูมิประเทศเฉพาะตัวของพะเยา พื้นที่ปลูกอยู่ที่ระดับความสูง 300-1,550 เมตรจากระดับน้ำทะเล มีอากาศเย็นเกือบตลอดทั้งปี อุณหภูมิต่ำสุดเฉลี่ยในฤดูหนาวอยู่ที่ราว 13.72 องศาเซลเซียส ปริมาณน้ำฝนเฉลี่ยราว 1,262 มิลลิเมตรต่อปี และดินในพื้นที่มีธาตุโพแทสเซียมสูงตามธรรมชาติ

ปัจจัยเหล่านี้รวมกันทำให้ลิ้นจี่แม่ใจมีลักษณะเฉพาะตัวที่แตกต่างจากลิ้นจี่แหล่งอื่น จนสามารถขึ้นทะเบียน GI ได้สำเร็จ อีกจุดที่น่าสนใจคือลิ้นจี่แม่ใจให้ผลผลิตเพียงปีละครั้งเท่านั้น ช่วงปลายเดือนเมษายนถึงพฤษภาคม เมื่อหมดฤดูกาลก็ต้องรอปีถัดไป ตัวอย่างของลิ้นจี่แม่ใจแสดงให้เห็นว่าหลักการเดียวกับที่ใช้อธิบาย Champagne หรือ Cognac นั้นใช้ได้กับสินค้าเกษตรของไทยเช่นกัน และยืนยันว่าพื้นที่พะเยามีศักยภาพด้านดิน น้ำ และภูมิอากาศที่เหมาะกับการสร้างสินค้าอัตลักษณ์เฉพาะถิ่นจริง เพียงแต่ยังไม่มีใครนำหลักการเดียวกันนี้มาใช้กับสุรากลั่นของไทยอย่างจริงจังเท่านั้น

เกร็ดความรู้อีกเรื่อง สุรากลั่นไทยเพิ่งเริ่มได้ GI จริง ๆ

ในเดือนกรกฎาคม 2568 กรมทรัพย์สินทางปัญญาได้ประกาศขึ้นทะเบียน "เหล้าแป้" สุรากลั่นประเภทสุราขาวจากจังหวัดแพร่ เป็นสินค้า GI อย่างเป็นทางการ เหล้าแป้ผลิตจากการหมักข้าวด้วยลูกแป้งข้าวท้องถิ่นผสมสมุนไพรพื้นบ้าน ก่อนนำไปกลั่น ถือเป็นตัวอย่างที่แสดงให้เห็นว่าแนวคิด GI กำลังขยายเข้ามาสู่วงการสุรากลั่นฝีมือของไทยแล้วจริง ๆ แม้จะยังเป็นเพียงจุดเริ่มต้นเล็ก ๆ เมื่อเทียบกับระบบ AOC ของฝรั่งเศสที่มีอายุนับร้อยปีก็ตาม

ประโยชน์ของ GI ต่อผู้ผลิตและชุมชนท้องถิ่น

การขึ้นทะเบียน GI ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของชื่อเสียงเท่านั้น แต่ยังมีผลทางกฎหมายที่ป้องกันไม่ให้ผู้ผลิตรายอื่นนำชื่อสินค้าไปใช้แบบผิด ๆ ได้ นอกจากนี้ยังช่วยสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับสินค้าชุมชน เพราะผู้บริโภคสามารถมั่นใจได้ว่าสินค้าที่มีตรา GI ผ่านการตรวจสอบมาตรฐานและกระบวนการผลิตตามที่ขึ้นทะเบียนไว้จริง ในหลายประเทศ

ระบบ GI ยังถูกใช้เป็นเครื่องมือส่งเสริมเศรษฐกิจฐานรากและการท่องเที่ยวเชิงพื้นที่ เพราะสินค้า GI มักดึงดูดให้คนเดินทางไปเยี่ยมชมแหล่งผลิตต้นทางโดยตรง เช่นเดียวกับที่นักท่องเที่ยวเดินทางไปเยี่ยมชมไร่องุ่นในแคว้น Champagne หรือโรงกลั่นในเขต Cognac หรืออย่างที่เห็นได้จากงานเทศกาลลิ้นจี่อำเภอแม่ใจที่จัดขึ้นทุกปีเพื่อรองรับนักท่องเที่ยวในช่วงฤดูกาลเก็บเกี่ยว

คีรีขาลกับแนวคิดแบบ GI

แม้คีรีขาลจะยังไม่ได้ขึ้นทะเบียน GI อย่างเป็นทางการ แต่แนวทางการผลิตของเรายึดหลักการเดียวกันมาตลอด นั่นคือการเลือกใช้ข้าวเหนียวสายพันธุ์ กข 6 จากผืนนาพะเยาเพียงแห่งเดียวเป็นวัตถุดิบหลัก โดยไม่นำข้าวจากแหล่งอื่นมาผสมหรือทดแทน แนวคิดเบื้องหลังคือการเชื่อว่าลักษณะของดิน น้ำ และภูมิอากาศในแต่ละพื้นที่ส่งผลต่อคุณสมบัติของวัตถุดิบที่ปลูกในพื้นที่นั้นอย่างมีนัยสำคัญ

เช่นเดียวกับกรณีของลิ้นจี่แม่ใจที่กล่าวไปข้างต้น ซึ่งเป็นหลักการพื้นฐานเดียวกันกับที่ระบบ GI ใช้อธิบายความเชื่อมโยงระหว่างสินค้ากับแหล่งกำเนิด การยึดมั่นในแหล่งวัตถุดิบเดียวแบบนี้จึงเป็นวิธีที่เรารักษาความสอดคล้องของกระบวนการผลิตในระยะยาว มากกว่าจะเป็นการกล่าวอ้างเรื่องรสชาติที่เหนือกว่า

อ่านเรื่องราวสุราที่มีการขึ้นทะเบียน GI มาตั้งแต่ต้นได้ที่บทความ บรั่นดีคืออะไร หรืออ่านเรื่องราวของคีรีขาลเพิ่มเติมได้ที่หน้า Our Story